روحانی، خاتمی و ظریف در انیمیشن بازداشت | درباره صحنهسازی کارتونی بازداشت دولتمردان سابق و «وصفالعیش» حلقه سخت نظام
رویداد۲۴ | سیما پروانه گهر: در روزهای گذشته، انیمیشنی مبتنی بر هوش مصنوعی در برخی کانالهای تلگرامی و پیامرسانهای داخلی منتشر شد که در آن سناریوی بازداشت شبانه حسن روحانی، محمدجواد ظریف و سیدمحمد خاتمی در رختخواب به تصویر کشیده شده بود. بر اساس گزارشهای منتشرشده، این ویدئو ساختگی و تولیدشده با فناوری هوش مصنوعی است و بازداشت همزمان این سه چهره سیاسی را نمایش میدهد.
منشأ دقیق تولید این ویدئو مشخص نیست. گفته میشود این محتوا ابتدا در پیامرسانهای داخلی مانند ایتا و روبیکا منتشر شده و سپس به کانالهای تلگرامی نزدیک به جریانهای حامی جمهوری اسلامی راه یافته است.
برخی رسانههای فارسیزبان خارج از کشور تحلیل کردهاند کانالهایی که این ویدئو را منتشر کردهاند به سپاه نزدیک هستند؛ هرچند در سطح رسمی و ساختاری، نسبت اعلامشدهای میان این کانالها و نهادهای نظامی یا امنیتی وجود ندارد. با این حال، محتوای منتشرشده در این فضاها نشان میدهد این کانالها نماینده فکری و سیاسی طیفی هستند که رویکردی بسیار تند نسبت به جریان اصلاحات، مذاکره با غرب و حتی سیاستهای تنشزدایی در درون ساختار قدرت دارند. این طیف معمولاً در ادبیات سیاسی ایران در زمره رادیکالترین بخش جریان اصولگرا توصیف میشود؛ آنچه گاه از آن با عنوان «حلقه سخت نظام» یا هواداران آشکار و پنهان سعید جلیلی یاد میشود.
در پایان این انیمیشن، عبارت «اصلاح عاشورایی» درج شده بود؛ عبارتی که مشخص نیست نام یک مجموعه فرهنگی یا رسانهای است یا عنوانی نمادین که سازندگان برای ایجاد تقابل مفهومی با جریان اصلاحات برگزیدهاند. در برخی تحلیلها آمده است این عبارت بار مذهبی و ایدئولوژیک دارد و با ارجاع به عاشورا، میتواند مفهوم نوعی «پاکسازی مقدس سیاسی» را القا کند.
انتشار انیمیشن در فاصلهای کوتاه پس از بازداشت اعضای حزب اتحاد ملت
انتشار این انیمیشن همزمان با طرح اخبار مربوط به بازداشت برخی چهرههای مرتبط با جریان اصلاحات و حزب اتحاد ملت رخ داد؛ از جمله نامهایی، چون آذر منصوری، ابراهیم اصغرزاده، علی شکوریراد، محسن امینزاده و جواد امام. همچنین نام حسین کروبی نیز در این فضا مطرح شد، هرچند او عضو رسمی این حزب محسوب نمیشود.
با توجه به واکنشهایی که در هفته جاری نسبت به بازداشت اعضای حزب اتحاد ملت شکل گرفت، به نظر میرسد بازداشت فعالان اصلاحطلب برای بخشی از جریان اصولگرا صرفاً یک رویداد سیاسی نیست، بلکه تحقق نوعی خواست دیرینه سیاسی تلقی میشود. در این چارچوب، تولید محتوای مبتنی بر هوش مصنوعی درباره بازداشت چهرههایی مانند روحانی، ظریف و خاتمی را میتوان تلاشی برای تبدیل یک آرزوی سیاسی به روایتی تصویری و شبهواقعی دانست؛ روایتی که مرز میان خیال سیاسی و واقعیت را در ذهن مخاطب کمرنگ میکند.
نکته قابل توجه دیگر، زمان انتشار این انیمیشن است. این محتوا حدود دو روز پیش از راهپیمایی ۲۲ بهمن منتشر شد؛ مناسبتی نمادین که همواره بهعنوان نمایش وحدت سیاسی و حضور جریانهای مختلف در چارچوب رسمی نظام معرفی میشود.
در سالهای اخیر، حضور برخی چهرههای شاخص اصلاحطلب در این مراسم محدود شده است. سیدمحمد خاتمی سالهاست به دلایل امنیتی عملاً در این مراسم حضور ندارد. در راهپیمایی امسال نیز عدم حضور چهرههایی مانند حسن روحانی و محمدجواد ظریف مورد توجه قرار گرفت. این وضعیت میتواند نشانهای از گسترش ملاحظات امنیتی نسبت به طیفی از سیاستمداران باشد که پیشتر در ساختار رسمی قدرت حضور فعال داشتند.
وقتی طیفی دست به ساخت انیمیشنی میزند که در آن سناریوی بازداشت شبانه روحانی و ظریف تصویر میشود، مسئله تأمین امنیت این چهرهها نیز بیش از پیش محل بحث قرار میگیرد. البته ممکن است منتقدان روحانی و ظریف، عدم حضور آنها در راهپیمایی ۲۲ بهمن را ناشی از روایتهایی درباره اعمال محدودیت یا حصر خانگی بدانند؛ موضوعی که پیشتر نیز مطرح و تکذیب شده بود. با این حال، مجموعه غایبان این راهپیمایی، از جمله علیاکبر ناطق نوری، بیش از هر چیز بحث ملاحظات امنیتی را تداعی میکند.
سابقه انیمیشنسازی درباره روحانی؛ از «بچرخ تا بچرخیم» تا بازداشت در رختخواب
این نخستین بار نیست که انیمیشنی، حسن روحانی و بهطور کلیتر رویکرد تعامل با غرب را هدف قرار میدهد. در بهار سال ۱۳۹۴، انیمیشنی بر اساس داستان کوتاه پرطرفدار «داستان ما و کدخدایی که نمیخواست فرفره بسازیم» به سفارش مرکز اوج کودک و نوجوان، وابسته به سازمان هنری رسانهای اوج، تولید شد و جوایزی نیز دریافت کرد. موضوع جنجالی این انیمیشن و طراحی شخصیتهای آن بر اساس حسن روحانی، محمود احمدینژاد، محمد خاتمی و دانشمندان هستهای ایرانی کشتهشده توسط اسرائیل، واکنشهای موافق و مخالف بسیاری را برانگیخت.
در آن اثر، شخصیتهایی با نامهای «دایی محمد»، «عمو محمود» و «عمو حسن» درباره اتفاقاتی که در خانه «آقاجون» رخ میدهد با «آقای سام» روبهرو میشوند. داستان از جایی آغاز میشود که نوههای آقاجون با دیدن اسباببازی جدید پسر آقای سام ــ یک فرفره رنگی ــ تصمیم میگیرند مشابه آن را بسازند. آنها سپس اسباببازیهای دیگری میسازند و در نهایت با لبخند آقاجون به سراغ ساخت «چرخ چاه» میروند؛ چیزی که ناتوانی در ساخت آن، اهالی ده را وابسته به آقای سام کرده بود. طراحی شخصیتها و روایت داستان بهگونهای بود که عملکرد سه دولت پیاپی در موضوع هستهای ایران را تداعی میکرد.
اینبار، اما انیمیشن منتشرشده، بیپردهتر از گذشته، به تصویرسازی مستقیم از بازداشت سه چهره سیاسی پرداخته است. اگر پیشتر طنز و کنایه علیه روحانیون و چهرههای ملبس خط قرمز محسوب میشد، اکنون به نظر میرسد این خط قرمز نیز کمرنگتر شده و روحانی و خاتمی بهصراحت سوژه قرار گرفتهاند.
«وصفالعیش» مخالفان روحانی، ظریف و خاتمی
در سطح کلان، انتشار چنین انیمیشنهایی را میتوان در چارچوب تحول «جنگ روایتها» در فضای سیاسی ایران تحلیل کرد. گزارشها نشان میدهد استفاده از هوش مصنوعی برای تولید روایتهای سیاسی ساختگی در سالهای اخیر افزایش یافته و این ابزار به گروههای مختلف امکان داده است سناریوهای مطلوب خود را با ظاهری واقعگرایانه تولید کنند.
برخی تحلیلها معتقدند انتشار ویدئوهای ساختگی درباره بازداشت چهرههای سیاسی میتواند اهدافی، چون تقویت روایت یک جریان خاص، آمادهسازی ذهنی افکار عمومی برای سناریوهای احتمالی آینده یا حتی سنجش واکنش جامعه نسبت به حذف یا حذف نمادین برخی چهرهها از صحنه سیاست را دنبال کند.
در مجموع، به نظر میرسد تولید این انیمیشن صرفاً یک اقدام رسانهای یا طنز سیاسی ساده نبوده، بلکه بخشی از روند بزرگتر بهرهگیری از فناوریهای نوین برای بازتعریف نبردهای سیاسی و ایدئولوژیک در فضای مجازی است؛ روندی که در آن تصویرسازی گاه میتواند از واقعیت سیاسی پیشی بگیرد و حتی در شکلدهی به آن نقش ایفا کند. حتی اگر چنین نقشی هم نداشته باشد، برای بخشی از مخالفان این چهرهها، مصداق همان تعبیر «وصفالعیش نصفالعیش» است؛ تماشای بازداشت روحانی، ظریف و خاتمی ــ ولو در قالب یک انیمیشن ــ برای آنان خالی از رضایت نیست
روحانی ،خاتمی و ظریف متهم به خیانت به آب و خاک این کشور هستند